Од управување со миграциите до интеграција: Истражувањето во рамки на ФОСТЕР го анализира пристапот на странските државјани до права во Северна Македонија

Миграцискиот профил на Северна Македонија се менува. Иако традиционално се препознава како транзитна земја, таа сè повеќе станува земја на дестинација за странски работници и други странски државјани што бараат подолгорочен престој. Според податоците презентирани во нашето истражување, бројот на странски работници се зголемил од само 65 во 2020 година на 3.320 во 2025 година. Овој раст укажува на значителна промена во профилот на трудовата миграција во земјата и поставува нови барања пред институциите надлежни за престој, вработување, јавни услуги и интеграција.

Во рамки на проектот „Инклузија на странци во Западен Балкан – пристап до социјални и економски права (ФОСТЕР)“, финансиран од Европската Унија, ние во Македонското здружение на млади правници (МЗМП) подготвивме две комплементарни публикации што ги анализираат правната рамка, институционалните практики и остварувањето на социјалните и економските права на странските државјани во Северна Македонија.

Нашиот мониторинг-извештај, „Остварување на правата на странците во Република Северна Македонија: институционални практики, податоци и предизвици“, го анализира пристапот до престој, вработување, социјална заштита, здравствена заштита, образование, правда и механизми за заштита на правата. Врз основа на дванаесет тематски извештаи, интервјуа со институции, граѓански организации, работодавачи и странски државјани, како и правна анализа и достапни статистички податоци, извештајот дава преглед на тоа како постојните гаранции функционираат во практиката.

Придружниот документ за јавни политики, „Интеграција на странските државјани во Република Северна Македонија: пристап до права, институционални предизвици и препораки за јавни политики“, ги анализира системските пречки утврдени со истражувањето и предлага приоритетни мерки за подобрување на институционалната координација, пристапот до јавни услуги и долгорочната интеграција.

Промените во миграцискиот профил бараат поефикасни институции

Нашето истражување укажува на значителна промена во миграциските текови. Покрај тоа што ја задржува улогата на транзитна земја, Северна Македонија сè повеќе привлекува странски работници, особено во градежништвото, угостителството и преработувачката индустрија.

Овој развој отвора важни прашања за тоа дали постојните административни постапки, институционалните капацитети и јавните услуги се соодветно подготвени да одговорат на променливите потреби на странските државјани.

Нашите наоди покажуваат дека Северна Македонија има релативно развиена правна рамка што во голема мера предвидува пристап до основните права за различни категории странски државјани. Сепак, главниот предизвик повеќе не е отсуството на правни гаранции, туку нивното ефективно спроведување.

Сложените административни постапки, недоволната координација меѓу институциите, ограничената дигитализација, јазичните бариери и недостигот од достапни информации и натаму влијаат врз остварувањето на правата во практиката.

Административните пречки и фрагментираните податоци влијаат врз пристапот до права

Еден од наодите што постојано се повторува се однесува на фрагментираноста на административните постапки и институционалните надлежности.

Странските државјани често мора да се обратат до повеќе институции за да ги регулираат престојот, вработувањето, осигурувањето или пристапот до јавни услуги. Постапките може да вклучуваат повеќекратно доставување документација, долги рокови за одлучување и ограничени можности за следење на текот на барањата.

Недоволната размена на информации меѓу институциите и отсуството на интегрирани дигитални системи дополнително ги усложнуваат овие процеси.

Истражувањето утврдува и значителни недостатоци во достапноста на сеопфатни статистички податоци за странските државјани, расчленети според релевантни категории. Без доследни податоци за нивниот правен статус, вработувањето, пристапот до услуги и други релевантни карактеристики, институциите имаат ограничен капацитет да ги проценат потребите, да ги следат резултатите и да развиваат политики за интеграција засновани на докази.

Овие предизвици не се ограничени на една административна постапка или еден сектор. Тие влијаат врз целокупната предвидливост и пристапност на системот за странските државјани.

Што значат овие предизвици во практиката?

Кај престојот и административните постапки, сложените услови и долгите рокови за одлучување може да го одложат регулирањето на правниот статус, а со тоа да влијаат и врз пристапот до други права и услуги.

Во областа на вработувањето, странските работници се соочуваат со административни предизвици поврзани со дозволите за работа и постапките за престој, како и со ограничени информации за работничките права, јазични бариери и зависност од работодавачите. Овие околности може да им го отежнат остварувањето на правата или барањето институционална заштита кога ќе се појават проблеми.

Во образованието, признавањето на странските образовни квалификации и јазичните бариери остануваат значителни предизвици. Покрај формалниот пристап до образовните установи, ефективната интеграција бара јазична поддршка и соодветна помош за странските ученици и студенти.

Во здравствената и социјалната заштита, пристапот во практиката често зависи од регулираниот престој, здравственото осигурување и навременото завршување на административните постапки. Ограничените информации и тешкотиите во комуникацијата со институциите може да создадат дополнителни пречки.

Истражувањето укажува и на предизвици во пристапот до правда и механизмите за заштита на правата, особено на ограничената достапност на преведувачи и толкувачи, недоволната информираност за достапните правни средства и тешкотиите при снаоѓањето во управните и судските постапки.

Земени заедно, овие наоди покажуваат како пречките во една област може да влијаат врз остварувањето на правата во друга, што ја прави институционалната координација особено важна.

Истовремено, нашиот мониторинг утврдува примери на конструктивна соработка меѓу институциите и граѓанските организации, професионална приспособливост кај службените лица и иницијативи на одделни работодавачи за подобрување на условите за живот и работа на странските работници. Овие практики укажуваат на можности за зајакнување на постојните механизми и развивање посистемски пристапи кон интеграцијата.

Улогата на граѓанското општество во поддршката на пристапот до права

Нашиот мониторинг ги препознава граѓанските организации како важни чинители во поддршката на странските државјани при снаоѓањето во административните постапки и пристапот до јавни услуги.

Преку правна помош, информирање, посредување во комуникацијата со институциите и директна помош, граѓанските организации често обезбедуваат поддршка што сè уште не е системски достапна преку институционалните механизми.

Сепак, овој придонес останува недоволно вграден во јавните политики и институционалните механизми. Во многу случаи, ефективниот пристап до права зависи од ангажманот на поединечни службени лица, работодавачи или граѓански организации, наместо од воспоставени и предвидливи механизми за поддршка.

Затоа, публикациите ја истакнуваат важноста од развивање поодржлива соработка меѓу јавните институции, локалните власти и граѓанските организации, вклучително и формални механизми за упатување и координирана поддршка за странските државјани.

Од управување со миграциите до долгорочна интеграција

Врз основа на наодите од мониторингот, нашиот документ за јавни политики утврдува приоритетни препораки за зајакнување на институционалниот одговор на промените во миграцискиот профил на Северна Македонија.

Како непосредни приоритети, документот препорачува ажурирање и ефективно спроведување на националната стратегија за интеграција, поедноставување и дигитализација на административните постапки и воспоставување посилни механизми за институционална координација.

Среднорочните мерки опфаќаат развивање интегриран систем за собирање и размена на податоци расчленети според релевантни категории, подобрување на пристапот до повеќејазични информации и услуги за толкување, поедноставување на постапките за признавање странски квалификации и зајакнување на соработката меѓу институциите, локалните власти и граѓанските организации.

Долгорочните приоритети се насочени кон зајакнување на заштитата на работничките права, вклучително и договори за вработување во разбирлива и достапна форма и достапни механизми за поднесување претставки, како и развивање локални програми за интеграција што обезбедуваат јазична поддршка, запознавање со општествениот и институционалниот систем и можности за социјално вклучување.

Заедно, нашите две публикации ја нагласуваат потребата од пристап насочен првенствено кон регулирање на миграциите да се премине кон пристап што обезбедува и ефективна интеграција и еднаков пристап до права.

Со оглед на тоа што Северна Македонија сè повеќе станува земја на дестинација за странски работници и лица што престојуваат во неа, зајакнувањето на административните капацитети, институционалната координација и достапноста на јавните услуги ќе биде клучно за остварување на постојните законски гаранции во практиката.

Прочитајте ги нашите публикации

Мониторинг-извештај: „Остварување на правата на странците во Република Северна Македонија: институционални практики, податоци и предизвици“ (мај 2026)

Документ за јавни политики: „Интеграција на странските државјани во Република Северна Македонија: пристап до права, институционални предизвици и препораки за јавни политики“ (мај 2026)

Оваа публикација е подготвена со финансиска поддршка од Европската Унија во рамки на проектот „Инклузија на странци во Западен Балкан – пристап до социјални и економски права (ФОСТЕР)“. За содржината на оваа публикација се одговорни исклучиво нејзините автори и таа не ги одразува ставовите на Европската Унија.